Scarabeeën
Zegelstenen hadden in het oude Egypte vele functies: identificatiemiddel, ambtsteken, waarmerk. Na experimenten met rolzegels werd het scarabeezegel in het Middenrijk uiteindelijk het klassieke Egyptische stempel. Omdat scarabeeën symbool van opstanding waren en metafoor voor de zonnegod die de zonneschijf de hemel induwt, fungeerden ze ook als amulet. Daarom gaan ze geleidelijk aan steeds meer godennamen en magische formules dragen. In het Nieuwe Rijk komt daar nog de Egyptische voorliefde voor woordspelletjes en rebussen bij, vooral voor de naam Amon ('Verborgene'). Voor de drie afzonderlijke letters van zijn naam (I-m-n) schreef men verschillende tekens met dezelfde beginklank. Dankzij deze 'acrofonie' konden aan het Amon-trigram veel geheime betekenissen toegevoegd worden. Daarnaast droegen scarabeeën, die in groten getale ook aan de doden meegegeven werden, geluksboodschappen en zegenwensen.
18de-19de dynastie (1427-1224 v.Chr.)
Zegelstenen namen in de Egyptische cultuur een zeer belangrijke plaats in. Bij gebrek aan paspoorten en handtekeningen fungeerde een zegel als legitimatiemiddel; het droeg dan de naam van de eigenaar. Het kon tegelijkertijd ook een ambtsteken zijn door de vermelding van eventuele titels of de aanduiding van een overheidskantoor. De koning verstrekte zijn hoge ambtenaren zegels met de koninklijke titulatuur, zodat die uit zijn naam konden optreden. Met zulke zegels maakten ze afdrukken op alles wat in opdracht van de overheid afgesloten of beveiligd moest worden. Zo namen zegelafdrukken de plaats in van onze sloten en elektronische beveiligingssystemen. Magazijnen, kisten of zakken met leveranties in natura werden met een touwtje dichtgebonden; daarover bracht men een klontje vochtige klei aan, waarin het zegel werd afgedrukt. Ook brieven op papyrus werden voor verzending verzegeld om ze voor indiscrete blikken te vrijwaren.
De oudste zegelstenen uit Egypte hebben de vorm van cilinders. Dit type ontstond naar Aziatisch voorbeeld; afdrukken van zulke zegels treffen we aan op vele voorwerpen uit de Archaïsche Periode (vgl. deze kruikstop). In de loop van het Middenrijk verdwenen deze cilinderzegels geleidelijk, om te worden vervangen door zuiver Egyptische typen. Na een periode van experimenten met knoopvormige zegels viel de keus uiteindelijk op de scarabee. Dit is een afbeelding in steen van de heilige mestkever. De praktische ovale vorm met bolle rug en vlakke onderkant leende zich goed voor het aanbrengen van gegraveerde opschriften en voor montage in een zegelring. De scarabee zat dan meestal aan een pin geregen en kon gedraaid worden voor het aanbrengen van een zegelafdruk. De scarabee was echter niet alleen maar een praktische vorm. Steeds zijn de Egyptenaren zich bewust geweest van de symbolische betekenis van deze keverstenen. Ze dachten dat de scarabee door spontane generatie ontstond uit bolletjes mest, niet wetend dat de oude kevers daarin hun eitjes hadden gelegd. Daarom gold het diertje als een symbool van opstanding en nieuw leven. Tegelijkertijd zagen ze de scarabee die zijn mestballetje voortrolt als een afbeelding van de zonnegod Chepri die de zonneschijf de hemel induwt. Scarabeeën droeg men dan ook niet alleen als zegelsteen, maar ook als amulet. De opschriften op het ondervlak, die in het Middenrijk nog meestal de naam en titels van ambtenaren geven, maakten in de loop van het Nieuwe Rijk steeds vaker plaats voor symbolische afbeeldingen van godenmachten of beschermende formules. Hierboven afgebeeld is een aantal scarabeeën met koningsnamen. De linker scarabee geeft de troonnaam van Amenhotep (1427-1401 v.Chr.):
Aächeperoerê, heer van kracht, heerser van Thebe, de geliefde van Amon.
Daarnaast liggen zegels van Mencheperoerê (Thoetmosis IV, l401-1391), Nebmaätrê (Amenhotep III, 1391-1353), Menmaätrê (Seti I, 1306-1290) en Wesermaätrê-setepenrê (Ramses II, 1290-1224).
De meeste bewaard gebleven scarabeeën met koningsnamen dragen echter variaties van de naam Menche-perrê, de troonnaam van de grote Thoetmosis III. Een aantal staat afgebeeld op de bovenste rij van het plaatje hieronder. Nog generaties lang brachten de Egyptenaren diens naam aan op amuletten en zegelstenen. De reden daarvoor is niet alleen dat hij zo'n succesvol legeraanvoerder en groot bouwmeester was, wiens herinnering men in ere wilde houden. Ook speelt de typisch Egyptische voorliefde voor woordspelletjes en geheimschrift een grote rol. Vanaf de 18de dynastie zien we in toenemende mate hoe de hiërogliefen in bepaalde tempelteksten of op amuletten soms sterk afwijken van de gebruikelijke schrijfwijzen. Tekens worden vervangen door andere met dezelfde klankwaarde, nieuwe tekens worden geïntroduceerd, en soms ontstaan ware rebussen van mens- of diervoorstellingen die tegelijk als klankteken fungeren. Deze zogenaamde cryptografische schrijfwijzen waren vooral populair voor het aanduiden van de god Amon, wiens naam 'de Verborgene' betekent. Het verborgen of transcendente karakter van de god werd zo benadrukt door de raadselachtige spelling van zijn naam.
Zo lazen de Egyptenaren de naam Mencheperrê tegelijk als Amon (Imen): de zonneschijf Aton(iten) geeft i, het teken men geeft m, en de 'goddelijke' (netjeri) scarabee geeft n.
(Amon) Imen = Aton + men + goddelijke scarabee = Iten + men + netjeri = I + m+ n
Dit principe van het lezen van alleen de eerste letter staat bekend als acrofonie; het opende de weg voor vele andere schrijfwijzen van de naam Amon. Alle scarabeeën op de tweede en derde rij van het plaatje hieronder zijn zulke cryptogrammen van de naam Amon:
- voor de i is geschreven een uraeusslang (iaret) of zonneschijf(iten);
- voor de m gebruikt men een veer ( maät ), een gans (door verwisseling met de uil, het normale teken voor m ; de gans was het heilige dier van de god Amon!), het dambordvormige klankteken men, een obelisk (men 'monument'), een leeuw (mai) of een afbeelding van de god Montoe;
- voor de n zien we de mand (neb), de ichneumon(neb 'de heerser' omdat dit een goddelijk dier was), het teken nefer 'mooi', de Neder-Egyptische kroon (net), de lotus (necheb) of het stadsteken (nioet).
18de-20ste dynastie (ca. 1450-1050 v.Chr.), l. grootste 2,8 cm
Duidelijk is te zien hoe ook de 'Thoetmosis III' scarabeeën van de bovenste rij soms zulke toegevoegde tekens hebben, waardoor ze hun geheime leeswijze als Amon-trigrammen verraden. Zulke stenen konden bij het leven gedragen worden. Ook de doden kregen vaak amuletten tussen de mummiewindsels gestopt. Op de onderste rij staat een aantal scarabeeën afgebeeld met beschermende of gelukbrengende formules die eerder van toepassing lijken te zijn op de levenden. De grote scarabee geheel links draagt bijvoorbeeld de wens gelukkig nieuwjaar. De Egyptenaren hadden de gewoonte elkaar op nieuwjaarsdag kleine cadeautjes te geven, meest olieflesjes of kleine beeldjes en amuletten, beschreven met een heilswens zoals deze scarabee. Een vergelijkbare wens is te lezen op het stuk ernaast: een gelukkig leven. De middelste scarabee wenst de drager:
moge je naam voortbestaan, moge je kinderen geboren worden!
De twee laatste scarabeeën van dit rijtje herinneren weer aan de overheersende rol die de goden speelden in de Egyptische voorstellingswereld. Uiterst rechts lezen we:
bestendig is iedere stad die Amon liefheeft.
Daarnaast ligt een exemplaar met de verzuchting
Amon is alle goede dingen!
Ook in deze wensen van heil en zegen is weer veel gebruik gemaakt van cryptografische tekens. De scarabeeën in kwestie zijn moeilijk exact te dateren, maar stammen vermoedelijk alle uit het Nieuwe Rijk.
