Fibula van Dorestad
Deze schitterende gouden broche werd in 1969 in Dorestad, nabij Wijk bij Duurstede gevonden. Ze kwam van de bodem van een waterput waar ze rond 850 verborgen moet zijn. De broche, waarvan de speld ontbreekt, is ingelegd met verschillende edelstenen, zoals almandijn en parels, en versierd met cloisonnéwerk en stukjes geslepen glas. Een gestileerde boom is in gekleurd glas en email weergegeven.
De verschillende versieringspatronen, waaronder een Grieks kruis, een Andreaskruis, de levensboom en vogels, zijn allen christelijk. Vandaar dat deze broche waarschijnlijk toebehoorde aan een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder. Dorestad speelde bij de verspreiding van het christendom een belangrijke rol. Utrecht was het belangrijkste geestelijke centrum in de Middeleeuwen.
ca. 800, Dorestad, doorsnede 8,4 cm
Een heel bijzondere vondst werd in 1969 gedaan tijdens het archeologisch onderzoek in Dorestad. Op de bodem van een waterput werd een schitterende gouden broche aangetroffen. Het sieraad was ingelegd met verscheidene edelstenen. Aan de achterkant ontbreekt de speld, waarmee ze eertijds op kleding vastgemaakt kon worden. Ook ontbreekt er een aantal stenen en er zijn sporen van reparaties waarneembaar. Op grond van vergelijkbare objecten moet de broche rond 800 vervaardigd zijn, vermoedelijk in een Zwitsers of Bourgondisch atelier.
Hoe het sieraad in een waterput terechtgekomen is, blijft een raadsel. Zelfs wanneer de broche per ongeluk in de put terecht zou zijn gekomen, zou men zeker de moeite genomen hebben om de put uit te baggeren. Het heeft er dan ook meer van weg dat dit sieraad in de 9de eeuw in de put verborgen is. Het kan bijvoorbeeld in een leren zakje opgehangen zijn aan de puthaak. In die tijd waren er immers genoeg redenen om kostbaarheden te verbergen, zoals bij de herhaalde Vikinginvallen vanaf circa 830.
De decoraties op de voorzijde van de broche zijn in verschillende technieken uitgevoerd. Het belangrijkste is het cloisonnéwerk. In gouden celletjes zijn platte plaatjes van gekleurd materiaal ingelegd. De meeste cellen zijn opgevuld met vlak geslepen glas. Ook groen glas komt voor. Een sterk gestileerde boom met bladeren en vruchten is in stukjes rood, wit, groen en blauw glas en email weergegeven. In het centrum bevindt zich een forse geslepen almandijn, een doorzichtige rode halfedelsteen, gemonteerd in een brede ovale vatting van goud. Vier gelijkvormige, maar kleinere almandijn zettingen bevinden zich langs de rand en worden afgewisseld met parels binnen een ruitvormige vatting. De rand is verder afgezet met zestien pareltjes en een gekerfde gouddraad. Alle parels zijn doorboord; blijkbaar zijn ze oorspronkelijk bedoeld geweest om aan een draad geregen te worden.
De weloverwogen compositie van versieringselementen toont verscheidene patronen. Zo komen twee kruizen voor: een rechtopstaand (Grieks) kruis en een Andreaskruis. De zeshoekige velden op de armen van laatstgenoemd kruis zijn opgevuld met email en op een groen fond is met ragfijne lijnen van gouddraad de levensboom getekend met een lichtblauwe en witte stam, donkerblauwe bladeren en rode vruchten. De voluten met rood glas eindigen in snavels met een groene glasinleg en lijken vogelhalzen voor te stellen
De elkaar kruisende gelijkarmige kruisen worden algemeen als christelijke motieven geïnterpreteerd. De centrale rode steen is wel als verbeelding van God of Christus benoemd en de vier kleinere als symbolen voor de vier evangelisten. De veelkleurige velden ingelegd met groen, wit, blauw en rood email zijn mogelijk gestileerde boompjes met vruchten, die wel als levensbomen of bomen uit het paradijs zijn gezien. Verder is het mogelijk dat ook achter het veel voorkomende getal vier in de iconografie, en het aantal van zestien parels, een diepere betekenis moet worden gezocht. Dit soort symboliek behoort zeker tot de gedachtenwereld waarin de ontwerpen van dit soort hoogwaardig edelsmeedwerk zijn ontstaan. Maar het is ook mogelijk dat we met een ver doorgedachte christelijke interpretatie teveel zoeken achter een ontwerp, dat moet zijn ontstaan op een tekentafel uit elkaar kruisende lijnen getrokken door een cirkel, waarin deels beschikbare stukjes email en stenen zijn gepast.
Deze bijzondere broche uit Dorestad kan bijna niet anders dan aan een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder toebehoord hebben. Daarmee weerspiegelt dit voorwerp niet alleen de rijkdom van de handelsnederzetting, maar ook de aanwezigheid van het christendom. Bij de verbreiding van het christendom heeft Dorestad zeker een rol gespeeld. Naast materiële goederen zal toentertijd in deze handelsnederzetting ook geestelijk gedachtegoed uitgewisseld zijn. Het belangrijkste geestelijk centrum was echter Utrecht. In de 7de en 8ste eeuw lag de stad in een grenszone en hoorde het afwisselend bij het Frankische en Friese rijk. De missionaris Willibrord vestigde zich in de resten van het Romeinse fort aldaar en stichtte twee kerken. Dit voormalige Romeinse fort en de directe omgeving was door de Frankische koning Karel Martel aan hem geschonken, met de garantie dat de koninklijke ambtenaren zich niet met dit gebied mochten bemoeien. Daarmee werd de basis gelegd voor de wereldlijke macht van de Utrechtse bisschop en zou de stad uitgroeien tot het geestelijk centrum van Nederland in de Middeleeuwen.
Rijksmuseum van Oudheden
