Sfinx

Egyptische sfinx, ca. 100 na Chr.

De Egyptische sfinx

De Egyptische sfinx is dé sfinx van de Oudheid. De Grote Sfinx, die naast de piramides van Gizeh staat, is zowel de meest bekende als de oudste sfinx die er is Deze sfinx is namelijk tegelijk met de piramides gebouwd, rond 2500 v. Chr. De sfinx was de belichaming van de farao. Het dier symboliseerde de verbinding tussen grote lichamelijke kracht (het leeuwenlichaam) en de macht van het intellectuele denkvermogen (het mensenhoofd). Ook de echtgenote van de farao kon in de vorm van een sfinx worden uitgebeeld. Sfinxen hadden in het Oude Egypte echter nog andere gedaanten en daarmee ook andere functies: de liggende sfinx, de vijand-vertrappende sfinx en de vrouwelijke sfinx. De liggende sfinx is het oudste type sfinx dat bekend is. Het was ook het meest voorkomende type. De liggende sfinx heeft een apotropeïsche (onheil afwerende) functie. Ze zijn namelijk te vinden in lange rijen voor de toegangspoorten tot tempels en paleizen. Ze bewaken de toegang en weren onheil af. Er zijn ook afbeeldingen van een sfinx die vijanden onder de voet loopt. Deze sfinx heeft het verenkleed van Horus. Horus was de valkgod en de Egyptenaren geloofden dat de farao de personificatie van deze god was. De sfinx is hier dus de personificatie van de farao, een actieve bewaker die de vijanden van het land doodt. De vrouwelijke sfinx komt in Egypte nauwelijks voor. Enkele vrouwelijke sfinxen zijn wel gevonden op afbeeldingen. Zij zijn dan voorstellingen van Hathor-Isis, de godin van de erotiek en de vruchtbaarheid.

De Egyptische sfinx in het Rijksmuseum van Oudheden is een sfinx uit de Romeinse tijd. Hij is van kalksteen en nogal ruw afgewerkt. Vermoedelijk heeft er oorspronkelijk een laag gips overheen gezeten. Het is een liggende sfinx en hij had dus ooit een functie als bewaker.

De Mesopotamische sfinx

De sfinx komt al vrij vroeg in de Assyrische en Babylonische kunst voor, maar verandert sterk onder de invloed van de Mesopotamische cultuur. De sfinx wordt niet als goede wachter gezien, maar als demon, die verslagen moet worden. Dit komt waarschijnlijk door de Egyptische vijand-verslindende sfinx, die het meest overgenomen werd. Ook zijn de meeste sfinxen geen leeuwsfinxen, maar stiersfinxen. Deze stiersfinxen hebben later in het Assyrische Rijk (ca. 650 v. Chr.) wél een bewakersfunctie: ze bewaken het paleis van de koning. Verder zijn ze meestal staand of lopend afgebeeld, niet liggend, en hebben de Mesopotamische sfinxen vleugels, terwijl de Egyptische sfinxen dat niet hebben.

Griekse sfinx Datering: ca. 300-250 v. Chr. Materiaal: marmer Hoogte: 34 cm Geografische herkomst: Egypte (?) Huidige verblijfplaats: Rijksmuseum van Oudheden, Leiden

De Griekse sfinx

De Egyptische sfinx mag dan de oudste zijn, maar de Griekse sfinx is de bekendste. In de Griekse mythologie verschijnt de sfinx als een kwaadaardige demon, die mensen en steden te gronde kan richten. Het bekendste voorbeeld is de sfinx, die de stad Thebe in haar greep hield. De vloek over de stad kon slechts opgelost worden door het juiste antwoord te geven op het raadsel dat het dier opgaf. Wie een fout antwoord gaf, werd van de rotsen gegooid en stierf. Het raadsel luidde: welk dier loopt in de ochtend op vier poten, in de middag op twee, en in de avond op drie? Het was Oedipus, die de sfinx het juiste antwoord gaf: de mens, die als baby rondkruipt op handen en voeten, in de middag (bloei) van zijn leven op twee benen loopt en als oudere de hulp van een stok nodig heeft. Hierop wierp de sfinx zich in de diepte en kwam om. Ook hier is de sfinx weer een demon, die verslagen moet worden. Deze functie is dus niet overgenomen van de Egyptenaren, maar van de Mesopotamiërs. Ook het uiterlijk van de Griekse sfinx lijkt meer op de Mesopotamische dan op de Egyptische sfinx: de Griekse sfinx is vrouwelijk, heeft borsten en omhooggekrulde vleugels. Ze wordt vaak afgebeeld als doodsdemon en gebruikt als grafwachter.

Het beeldje van een sfinx uit de collectie van het Rijksmuseum van Oudheden is een goed voorbeeld van de Griekse, vrouwelijke sfinx met vleugels. Het stuk is vervaardigd uit wit, grofkorrelig marmer. De vormen van het lichaam zijn gespierd en strak. De borsten komen krachtig naar voren. De vleugels steken schuin naar achteren en krullen aan de uiteinden op.
Om de hals hangt een sieraad. Het opgeheven gezicht heeft fijne, aristocratische trekken. Het haar is in het midden gescheiden en op het achterhoofd gebundeld in een wrong. Op het hoofd bevond zich een hoofddeksel (polos), waarvan slechts resten te zien zijn. Vanaf deze polos hangen linten tot over de schouders af.

In de hellenistische periode stond Egypte onder Grieks gezag. De machthebbers, generaal Ptolemaios en zijn nakomelingen, werden als faraos vereerd. Mogelijk stelt het beeldje van de sfinx een prinses voor van het Ptolemaeïsche hof. Het gezicht heeft enkele karakteristieken, die nauw aansluiten bij muntportretten van de Ptolemaeën, met name de nogal geprononceerde kin.