De Dogon en het bovennatuurlijke
De bovennatuurlijke wereld van de Dogon is complex en wordt bevolkt door een groot aantal wezens. Bovenaan de ladder bevindt zich Ama, de hemelgod die ver van de mensen staat maar bij tal van gelegenheden wordt aangeroepen. Hij wordt niet afgebeeld.
Lewe, de aardgod en tegenpool van Ama, verschijnt in de vorm van een grote slang. De Hogon, de oudste afstammeling van de stichter van het dorp, is zijn priester.
Nomo is de god die geassocieerd wordt met water. Hij wordt op veel manieren afgebeeld, vooral als paar (man en vrouw). Geesten in de gedaante van reptielen zoals de krokodil, de schildpad, de kikker en de hagedis, helpen hem.
Onderaan de ladder bevinden zich de vele geesten. Zij bewonen de wildernis buiten het dorp. Zoals in veel Afrikaanse religies spelen ook bij de Dogon voorouders een rol, vooral de pas overledenen. Aan hen wordt bier geofferd, zodat zij betrokken blijven bij de gemeenschap en hun nakomelingen met goede raad bijstaan.
Het vossenbed
Om de toekomst te leren kennen raadplegen de Dogon waarzeggers. Het zogenaamde vossenbed wordt gebruikt om een algemeen beeld van de toekomst te krijgen. Een vraag wordt voorgelegd aan de waarzegger. Deze vertaalt de vraag in een ingenieus patroon van vakken, hoopjes zand en takjes op een vlakgemaakt zandbed buiten het dorp. Tenslotte worden pinda's op de hoeken van het bed gestrooid om de vos te lokken. De vos staat bekend om zijn slimheid en kent, als alle wilde dieren, de toekomst. De volgende ochtend vroeg keert de waarzegger terug en leest uit de sporen van de vos het antwoord op de gestelde vraag af.
Voor het waarzeggen is kennis nodig om de tekens te kunnen duiden en heel veel mensenkennis.
|
|
Gereedmaken van een vossenbed in Tireli
Foto M. Sijpkens Smit 1985 |
De Hogon
De Dogon-dorpen hebben geen politieke structuur, maar het gezag loopt via familielijnen op volgorde van leeftijd. De oudste mannen van het dorp hebben het meeste gezag. Eén van hen wordt gekozen tot Hogon, dorpsoudste en priester van de god Lewe. Dat is vooral een rituele functie: hij moet offers brengen, voorgaan in bepaalde ceremoniën, heilwensen uitspreken over zijn nakomelingen, ruzies beslechten en reinigingsrituelen uitvoeren. Vóór zijn installatie wordt er voor hem een rituele begrafenis gehouden. Hij verlaat als het ware zijn normale leven en begint een nieuw: hij gaat wonen in een apart huis, dat hij niet mag verlaten. Hij mag zelfs de grond niet raken. Hij mag zich niet wassen, maar elke avond wordt hij door Lewe in de gedaante van een slang bezocht en schoongelikt.
Het huis van de Hogon in Sanga. Foto G. Jansen 1964
De Dogon en Sirius
Op Internet vind je over de Dogon de meest fantastische verhalen. Zo zouden zij al sinds mensenheugenis weten dat Sirius een dubbelster is, iets wat met het blote oog helemaal niet waarneembaar is en wat de westerse astronomen pas in 1862 ontdekt hebben. Ook zouden ze weten dat de tweelingster van de heldere Sirius een hele kleine en zware ster is (wat in de astronomie een witte dwerg genoemd wordt) die in een ovale baan om Sirius draait.
Allerlei wilde speculaties doen de ronde waar de Dogon deze kennis vandaan zouden hebben. Zou die terug te voeren zijn op de oude Egyptenaren, of misschien zelfs op buitenaardse ruimtereizigers? De werkelijkheid is ontnuchterend. Een van de belangrijkste onderzoekers van de Dogon, Marcel Griaule, had zich in de jaren '30 en '40 verdiept in het complexe wereldbeeld en de uitgebreide mythologie van de Dogon. Zijn informanten vertelden hem dat Sirius ('Sigi Tolo') een rol speelde in het bepalen van het moment van het Sigi-ritueel, dat eens in de 60 jaren gehouden werd. Al doorvragend concludeerde Griaule, dat zij nog veel meer wisten over deze ster. Of zij die kennis misschien van andere westerse bezoekers hadden gekregen, verzuimde Griaule te vragen. Ook is het goed mogelijk dat zijn vraagstelling niet geheel objectief was. De interviewtechnieken die de tegenwoordige antropologen leren, moesten in zijn tijd nog ontwikkeld worden. Daar kwam nog bij dat hij afhankelijk was van tolken en dat de Dogoncultuur een uiterst beleefde is. Als iemand hen vroeg: "Wist je dat Sirius een dubbelster is?", dan antwoordde men al gauw bevestigend om de vragensteller te plezieren. Zeker een gerespecteerd man als Griaule. Latere onderzoekers die meer wilden weten over de verbluffende astronomische kennis van de Dogon, ontdekten dat die kennis eigenlijk alleen maar bestond bij mensen die in nauw contact gestaan hadden met Griaule. Er waren dus helemaal geen buitenaardse bezoekers voor nodig, alleen een overenthousiaste antropoloog.
Islam
Veel Dogon op het Plateau van Bandiagara en in de Seno-Gondo Vlakte zijn al in de 19e eeuw tot de islam bekeerd. Langs de Falaise rukt de islam de laatste decennia op. Overal worden moskeeën gebouwd. Ook bekeren veel Dogon zich tot het christendom, vooral sinds de grote droogtes van de jaren '80 van de 20e eeuw. De traditionele Dogon-religie is aan het uitsterven. Maskerdansen worden tegenwoordig vooral gehouden als toeristische attractie, niet meer als begrafenisritueel.
|
|
De moskee van het dorp Kani Kombole. Foto A. Schmidt 2004 |
