Ainu (letterlijk 'mensen') is het 'andere' inheemse volk van Japan. Er zijn er tegenwoordig zo'n 25.000, al is dat moeilijk vast te stellen omdat er veel vermenging heeft plaatsgevonden met de Japanse bevolking. De Ainu wonen vooral op het meest noordelijke Japanse eiland Hokkaidó; enkele honderden wonen op Sachalin (dat staatkundig bij Siberië hoort). Aangenomen wordt dat het eiland Hokkaidó het oorspronkelijke geboorteland van de Ainu is. Maar in het verleden waren zij veel verder verspreid. In de negentiende eeuw leefden veel Ainu op Zuid-Sachalin, de Koerilen en noordelijk Honshú (het grootste Japanse eiland, waarop ook de hoofdstad Tokyo ligt). Tijdens de Japanse bezetting aan het begin van de twintigste eeuw emigreerden zij merendeels naar Hokkaidó. De meeste Ainu trokken weg uit Sachalin toen dat eiland aan het eind van de Tweede Wereldoorlog Russisch grondgebied werd. De Ainu van de Koerilen waren al rond 1900 nagenoeg verdwenen.

Er zijn theorieën dat de voorouders van de Ainu de oorspronkelijke bewoners van Japan zijn (de dragers van de Jomón-cultuur, waarvan archeologen de resten hebben teruggevonden) en dat zij in een ver verleden door indringers vanaf het vasteland (de dragers van de Yayoi-cultuur, de eerste landbouwcultuur van Japan) naar het noorden zijn verdreven. Harde bewijzen zijn daar niet voor. In de historische periode is altijd het eiland Hokkaidó het kerngebied van de Ainu-cultuur geweest en hun traditie van jagen en visvangst is uitstekend toegesneden op het subarctisch klimaat van dat eiland.

De Ainu kennen per regio een eigen cultuur. De dialecten en religieuze gebruiken komen overeen. Zij hebben als volk een eigen taal en kennen andere gebruiken en achtergronden dan Japanners. Van enige onderlinge verwantschap is nauwelijks sprake.
De Ainu werden vanaf de negentiende eeuw gedwongen tot integratie in de Japanse samenleving. Ze werden verplicht om Japanse namen aan te nemen en de Japanse taal te spreken. Het laatste grote gewapende conflict met de etnische Japanners vindt plaats in 1789 bij Kunashiri-Menashi.
Contacten met buurvolken in Siberië, Sachalin en Koerilen hebben de cultuur van de Ainu beďnvloed. De laatste decennia keren Ainu weer terug naar hun 'roots'. De eigen taal en cultuur, die bijna uit het dagelijks leven verdwenen waren, staan volop in de aandacht.

Als je in het zoekscherm van www.museumkennis.nl de zoekterm 'Ainu' intypt, krijg je voorbeelden van voorwerpen uit de Ainu-cultuur, uit de collectie van het Rijksmuseum voor Volkenkunde.

Meer over de Ainu kun je vinden in het boek Over leven en Overleven (Staatsuitgeverij 1984) dat je kunt inzien in het Informatiecentrum van het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden (zie www.rmv.nl voor bezoekadres en openingstijden).

Namens het Rijksmuseum voor Volkenkunde