Zaden in rust

Zaadrust

Zaadplanten kunnen perioden zonder groei overbruggen in de vorm van zaad. Sommige zaden zijn maar enkele dagen kiemkrachtig, zoals die van veel planten in het tropisch regenwoud. De omstandigheden om te kiemen zijn daar immers bijna altijd gunstig. Andere zaden kunnen zeer lang in rust blijven, in afwachting van betere tijden. Zo zijn er in China en Japan in dikke veenlagen zaden gevonden van de lotusbloem, Nelumbo nucifera. Deze ontkiemden, na een rust van 2000 jaar, binnen enkele dagen. En in Amerika, in de Yukon, zijn zaden van Lupinus arcticus aangetroffen in een bevroren lemminghol, tezamen met dierlijke resten van 10.000 jaar oud. Ook deze zaden bleken nog kiemkrachtig.

Moeilijke tijden

In onze streken vormen de meeste planten zaden voordat de winter invalt. Deze zaden blijven in rust totdat het groeiseizoen weer aanbreekt. Zo zorgen eenjarige planten voor voldoende nakomelingen in het volgende voorjaar. En ook voor meerjarige planten is het een goede garantie op nakomelingen voor het geval ze de winter niet zouden overleven. Het zaad is meestal goed beschermd tegen vorst. Het bevat weinig vocht en veel vet en heeft vaak een stevige huid.

Moeilijke plekjes

Zaden komen niet altijd direct terecht op een plekje waar ze kunnen kiemen en uitgroeien tot een volwassen plant. In rusttoestand kunnen ze echter wachten tot de omstandigheden op die plek gunstiger worden, bijvoorbeeld doordat concurrenten verdwijnen. Of ze kunnen alsnog verplaatst worden naar een beter plekje.

Vochtig ontwaken

De lengte van de rustperiode van zaad verschilt per soort. De erfelijk vastgelegde hoeveelheid en afbraaksnelheid van een kiemingremmend hormoon, abscisinezuur ofwel ABA, bepaalt het moment van ontwaken. De afbraak van dit hormoon wordt op gang gebracht wanneer er vocht in het zaad binnendringt. Zaden ontkiemen dus alleen bij voldoende vocht. Dit vocht kan de veelal harde zaadhuid pas binnendringen als die huid enigszins verweerd is geraakt, bijvoorbeeld door langdurig verblijf in de bodem of door activiteiten van dieren en schimmels. Ook de temperatuur en de hoeveelheid licht zijn belangrijk. Sommige zaden kiemen bij voorkeur in het donker, andere alleen in het licht. De hoeveelheid licht registreren zaden met behulp van het pigmentfytochroom.